پیشوند آپ
آپ پیشوند است و معنی کامل ، محض و مطلق می دهد و قبل از هر صفتی که می آید بر کامل بودن آن آن تاکید می کند.مانند مثال های پست قبلی و مثال های زیر:
آپ آچیق : کاملاُ باز ، خیلی کم رنگ
آپ آیدین : کاملاُ آشکار
آپ آشکار: کاملاُ آشکار
آپ آغ : کاملاُ سفید
صفت مرکب در ترکی آذربایجانی
در ترکی آذربایجانی صفت مرکب از دو یا چند کلمه ساخته می شود. مانند :
یام یاشیل : کاملاُ سبز
گؤم گؤی : کاملاُ آبی
آغ آپ آغ: کاملاُ سفید
آپ آغ : کاملاُ سفید ، سفید سفید
آپ آچیق : کاملاُ باز ، خیلی کم رنگ
آپ آیدین : کاملاُ روشن ، واضح
آپ آشکار : کاملاُ آشکار ، مسلم
قیپ قیرمیزی : کاملاُ قرمز
دیپ دینقیلی: کاملاُ کوچک
داپ داغ: کاملاُ داغ ، بسیار گرم
داپ داز: کاملاُ کچل ، بدون هیچ موئی
صفت مرکب
صفت مرکب صفتی است که از دو جز یا بیشتر ساخته شده باشد.
مثال:
نیکوکار : کسی که کار نیک انجام می دهد.
درست کار : کسی که کار درست انجام می دهد.
ستم کار: کسی که ظلم و ستم می کند.
مددکار: کسی که به دیگران کمک می کند.
ورزش کار : کسی که ورزش می کند.
خدمت کار : کسی که خدمت می کند.
شرمگین : کسی که شرمنده است.
اندوهگین : کسی که غصه و اندوه دارد.
صداهای طبیعی:
صداهای طبیعی همان اسم صوت هستند و اسم صوت هم اسم مرکبی است که از صداهای طبیعی گرفته شده است . و بیان کننده صدای خاص انسان یا حیوان و یا به هم خوردن اشیا و ... است .
مانند :
واق واق : صدای آواز سگ وقتی که می خواهد گاز بگیرد.
شر شر : آواز ریختن آب از ناودان یا آبشار یا از بلندی دیگر
چهچه : نام آواز بلبل
جیک جیک : نام آواز گنجشکان و مرغان
عو عو : صدای سگ وقتی که پارس می کند.
قار قار : نام آواز کلاغ
ماع ماع : نام آواز گاو
میو میو : نام آواز گربه
پچ پچ : نام آواز راز و نجوا ست.
نق نق : نام آواز کودک که چیزی را آهسته و پیوسته و یا آوازی گریه مانند می خواهد.
تاپ تاپ : نام آواز زدن کف دست بر متکا یه بالش یا نظیر آن.
لای لای : ریتم آواز هنگام خواباندن کودک است.
تق تق : آواز نرم و پیاپی خوردن تخته به تخته و یا چیز دیگر است.
پیش پیش : آوازی که به وسیله آن گربه را صدا می کنند.
مرغ قد قد می کند.
خروس قوقولی قوقو می گوید.
بره و گوسفند و بز و بزغاله بع بع می کنند.
برگرفته از: فرهنگ لغات زنده یاد دهخدا
اتباع یا کؤلگه سؤز
اتباع در لغت نامه دهخدا :
به معنی پس روی کردن ، در پی رفتن ، پیروی کردن است.
همچنین اتباع کلمه ای است که معنی خاصی ندارد و به همراه جفت خود بر زبان ما جاری می شود.
مثال :
کار و بار ، خان و مان ، تار و مار ، قبیح و شقیح ، ترق و توروق ، شالاپ و شولوپ
مثل ترق که در لغت نامه دهخدا به معنی آواز بلندی است که از شکستن و یا فتادن دو چیز سخت به وجود می آید.
ترت و مرت : ناچیز و معدوم
شذر مذر: متفرق ، پراکنده
پرت و پلا : پخش و پلا
*
در ترکی آذربایجانی به کلمه اتباع ، کؤلگه سؤز می گوئیم.
مانند :
ائو مئو- زیر زیبیل
حالت سوالی فعل
در ترکی آذربایجانی می توانیم با اضافه کردن کلمه « می » و « مو » جمله مان را به جمله سوالی تبدیل کنیم.
می ؟ : آیا ؟ مگر؟
مو ؟ : آیا ؟ ، مگر ؟
مانند :
بیلیرسینیزمی ؟ : آیا می دانید؟
خالق قیزینی سنه گؤستره ر می ؟ : مگر مردم دخترشان را به شما نشان میدهند . ( تاجر عسگرین خالاسی آرشین مال آلان فیلمینده )
بودورمو؟ : آیا این است؟
اوخویورمو؟ : آیا می خواند؟
*
دئمه لییم کی بیز سوروشماقلاریمیزدا « می » یادا « مو » آرتیرمیریق.
*
سن گلیرسن؟ ( سن گلیرسن می؟) : آیا تو می آیی ؟
او گلیر ؟ ( او گلیرمی؟ ) : آیا او می آید؟
اونلار گلیرلر؟( اونلار گلیرلرمی؟) : آیا آنها می آیند؟
سیز گلیرسیز؟ ( سیز گلیرسینیزمی؟ ) : آیا شما می آیید؟
حرف تکمیلی در ترکی آذربایجانی
حرف « ی » و « یه » و « یا » که مابین دو حرف صدادار قرار می گیرد حرف تکمیلی
نامیده می شود.
مانند :
قارقایا داش آتما. ( به کلاغ سنگ پرتاب نکن. )
کیشی یه باخما. ( به مرد نگاه نکن .)
لاله یه سو وئر.( به لاله آب بده.)
*
صرف فعل در ترکی آذربایجانی
در زبان آذربایجانی هنگام صرف افعال ریشه فعل تغییر نمی کند. اما در پنج فعل ( دئمک ، یئمک ، گئتمک ، ائتمک ، ائشیتمک ) که آنها را به دو شکل صرف می کنیم ، ریشه فعل تغییر می کند.
دئمک :
دئمه ک ، گفتندئییم :
بگویمدییه جاغام :
خواهم گفتدییه م :
اگر بگویمیئمک :
یئمه ک ، خوردنیئ ییم :
بخورمیی یم :
ییه م ، اگر بخورمیییه جاغام :
خواهم خوردگئتمک :
گئتمه ک ، رفتنگئت :
بروگئتمه :
نروگئدیرم :
می رومگئدیردیم :
می رفتمائیمک :
ائتمه کائ دیرم :
انجام می دهمائتمه :
نکنبیز دانیشاندا چوخلو ائله مک ایشله دیریوخ.
ائشیتمک :
ائشیتمه ک ، شنیدنائشیدیرم :
می شنومائشیت :
بشنوائشیتمیر :
نمی شنود
جمله پرسشی - کلمه پرسشی
به جمله ای که در مورد کسی یا چیزی یا کاری یا غیره سوال می کند ، جمله پرسشی می گوئیم. پس جمله پرسشی جمله ای است که در آن پرسشی باشد. در جمله پرسشی ، بیشتر وقتها کلمه پرسشی در اول جمله قرای می گیرد. بعضی وقتها در ساختن جمله پرسشی از کلمه پرسشی استفاده نمی شود . آن وقت ما باید از آهنگ پرسشی بفهمیم که گوینده از ما سوال می کند یا حرف می زند.
مثال :
فردا سر کلاس می روی؟ / ساباحلاری کلاسا گئده جاخسان؟
کارهایت را تمام کردی ؟ / ایشلریوی قورتاردین؟
خوب خوابیدی ؟ / یاخجی یاتدین؟
*
کلمه پرسشی
کلمات پرسشی کلماتی هستند که با آنها جمله پرسشی می سازیم.
به کجا ؟ / هارا ؟
کجا ؟ / هارا ؟
کی ؟ / هاچان؟ ، ناواخ ؟
چگونه ؟ / نئجه ؟
چرا ؟ / نییه ؟
کدام ؟ / هانکیسی؟
برای چه کسی ؟ / کیمین اوچون؟
برای چه ؟ / نییه ؟ نئیچون ؟
چند ؟ / نئچه ؟
*
کلمه پرسشی آیا / می
کلمه پرسشی آیا در زبان فارسی در اول جمله نوشته می شود.
مانند :
آیا کتاب را خریدی ؟
در ترکی آذربایجانی می یا مو در آخر جمله و متصل به فعل می آید.
مثال :
کتابی آلدین می؟
بو گلن قولو دور مو؟
گلیرسن می؟ / آیا تو می آیی؟
کتابی اوخودون مو ؟ / آیا کتاب را خواندی؟
صرف فعل گلمک - گه لمه ک = آمدن
زمان حال ساده
گلیرم - گه لیره م = می آیم
گلیرسن - گه لیرسن = می آیی
گلیر - گه لیر = می اید
گلیریک - گه لیریک = می آییم
گلیرسیز - گه لیرسیز = می آیید
گلیرلر - گه لیرله ر = می آیند
*
ماضی ساده
گلدیم - گه لدیم = آمدم
گلدین - گه لدین = آمدی
گلدی - گه لدی = آمد
گلدیک - گه لدیک = آمدیم
گلدیز - گه لدیز = آمدید
گلدیلر - گه لدیله ر = آمدند
*
ماضی استمراری
گلیردیم - گه لیردیم = می آمدم
گلیردین - گه لیردین = می آمدی
گلیردی - گه لیردی = می آمد
گلیردیک - گه لیردیک = می آمدیم
گلیردیز - گه لیردیز = می آمدید
گلیردیلر - گه لیر دیله ر = می آمدند
*
ماضی مطلق
گلمیشم - گه لمیشه م = آمده ام
گلمیسن - گه لمیسه ن = امده ای
گلیب - گه لیب = آمده است
گلمیشیک - گه لمیشیک = آمده ایم
گلمیسیز - گه لمیسیز = آمده اید
گلیبلر - گه لیبله ر = آمده اند
*
ماضی التزامی
گلم - گه له م = آمده باشم
گلسن - گه له سه ن = آمده باشی
گله - گه له = آمده باشد
گلک - گه له ک = آمده باشیم
گله سیز - گه له سیز = آمده باشید
گله لر - گه له له ر= آمده باشند
*
ماضی بعید
گلمیشیدیم - گه لمیشیدیم = آمده بودم
گلمیشیدین - گه لمیشیدین = آمده بودی
گلمیشیدی - گه لمیشیدی = آمده بود
گلمیشیدیک - گه لمیشیدیک = آمده بودیم
گلمیشیدیز = آمده بودید
گلمیشیدیلر - گه لمیشیدیله ر = آمده بودند
*
ماضی التزامی
گلم - گه له م = بیایم
گلسن - گه له سه ن = بیایی
گله - گه له = بیاید
گلک - گه له ک = بیاییم
گله سیز - گه له سیز = بیایید
گله لر - گه له له ر = بیایند
*
مضارع مستمر
بودوهانا گلیرم = دارم می آیم
بودوهانا گلیرسن = داری می آیی
بودوهانا گلیر = دارد می اید
بودوهانا گلیریک = داریم می آییم
بودوهانا گلیرسیز = دارید می آیید
بودوهانا گلیرلر = دارند می آیند
*
آینده
گله جه یم - گله جاغام = خواهم آمد
گله جکسن - گله جاخسان = خواهی امد
گله جک - گله جاغام = خواهم آمد
گله جیه ییک - گله جاغوخ = خواهیم آمد
گله جکسیز - گله جاخسیز = خواهید آمد
گله جکلر - گله جاخلار = خواهند آمد
*
صرف مضارع مستمر به روایت ایمله شک
گلمکدهیم، گلمکدهسن، گلمکدهدیر ، گلمک ده ییک ، گلمک ده سیز ، گلمک ده دیلر
*
